Chữ Phúc dán ngược: lối chơi chữ đằng sau hoa văn trang trí
Đi qua một tiệm ở Chợ Lớn dịp Tết, bạn sẽ thấy chữ 福 dán ngược đầu xuống. Người mới nhìn tưởng dán nhầm. Thực ra đó là một trò chơi chữ, và nó là chìa khoá mở ra gần như toàn bộ hệ hoa văn trang trí mà ta vẫn thấy quanh mình.
Chữ Phúc dán ngược
Chữ 福 đọc là phúc. Dán ngược thì thành "phúc đảo" — chữ đảo nghĩa là lộn ngược. Mà trong tiếng Hán, đảo (倒) đọc gần giống đáo (到) nghĩa là tới.
Vậy "phúc đảo" nghe thành "phúc đáo" — phúc đã tới. Một chữ dán ngược nói được một câu chúc.
Đây là mẫu của toàn bộ chuyện sắp nói: hình ảnh trong trang trí Á Đông phần lớn là chơi chữ đồng âm, không phải biểu tượng trừu tượng. Biết vài cặp là đọc được rất nhiều món.
Sáu cặp đồng âm hay gặp nhất
- Con dơi → phúc. Chữ bức trong "biên bức" (con dơi) đồng âm với phúc. Vì vậy dơi xuất hiện dày đặc trên đồ gỗ, đồ đồng, hoa văn cửa — và năm con dơi là "ngũ phúc". Nhiều người Việt thấy con dơi trên tủ thờ mà không hiểu vì sao; lý do chỉ là âm đọc.
- Con cá → dư. Chữ ngư (cá) đồng âm với dư (dư dả). Câu chúc quen thuộc "niên niên hữu dư" — năm nào cũng có dư — được vẽ thành tranh cá. Đây là lý do tranh cá chép treo khắp nơi.
- Con hươu → lộc. Chữ lộc (hươu) đồng âm với lộc (bổng lộc). Bộ ba Phúc Lộc Thọ trong tranh cổ nhiều khi được vẽ bằng dơi, hươu và quả đào.
- Cái bình → bình an. Chữ bình (cái bình) đồng âm với bình trong bình an. Bình cắm hoa đặt ở lối vào mang nghĩa đó.
- Quả quýt → cát. Trong tiếng Quảng Đông, quất đọc gần với cát (tốt lành). Đây là lý do cây quất ngày Tết, và vì sao nó đậm nét trong nếp người Hoa phương nam.
- Quả táo → bình an. Chữ bình trong "bình quả" (quả táo) cũng là chữ bình an — nên tặng táo mang nghĩa chúc bình yên.
Và mấy cặp khiến người ta kiêng
Cơ chế y hệt, nhưng theo chiều ngược lại:
- Quả lê → ly. Chữ lê đồng âm với ly (chia lìa). Vì vậy có nếp kiêng chia đôi quả lê giữa hai người — "phân lê" nghe thành "phân ly".
- Đồng hồ → chung cuộc. Chữ chung (cái chuông, cái đồng hồ) đồng âm với chung trong "lâm chung". "Tặng chung" nghe thành "tống chung" — đưa tang. Đây là lý do kiêng tặng đồng hồ treo tường trong nhiều gia đình gốc Hoa, và nó vẫn còn sống tới hôm nay.
- Cái ô → tán. Chữ tản (cái ô) gần với tán (tan rã). Nên kiêng tặng ô cho người thân hoặc đối tác.
⚠️ Mấy điều kiêng này gắn với âm đọc tiếng Hán, nên chúng mạnh trong cộng đồng gốc Hoa và nhạt dần ở nơi khác. Biết điều đó giúp bạn ứng xử đúng chỗ: tặng đồng hồ cho một gia đình gốc Hoa lớn tuổi là chuyện nên tránh, còn tặng cho người khác thì thường không ai nghĩ tới.
Vì sao cách chơi chữ này bén rễ được
Hai lý do rất thực tế:
- Tiếng Hán có rất nhiều từ đồng âm. Số âm tiết ít mà số chữ nhiều, nên một âm ứng với hàng chục chữ khác nghĩa. Đó là mảnh đất màu mỡ cho trò chơi chữ.
- Hình dễ truyền hơn chữ. Thời phần lớn dân không biết đọc, một câu chúc vẽ thành con cá hay con dơi thì ai cũng hiểu và ai cũng chép lại được. Hoa văn trở thành cách lưu giữ lời chúc.
Đọc một món hàng bằng cách này
Lần sau cầm một món đồ trang trí Á Đông, thử đọc nó như một câu:
- Liệt kê các hình có trên món: con vật, quả, hoa, đồ vật.
- Đổi mỗi hình sang chữ đồng âm theo danh sách trên.
- Ghép lại thành câu. Một cái bình có vẽ ba con dơi và mấy quả đào đọc ra là lời chúc bình an, nhiều phúc, sống lâu.
Cách đọc này giải thích vì sao các món cổ hay lặp đi lặp lại đúng vài chục mô típ: chúng không phải hoạ tiết trang trí ngẫu nhiên, mà là một bộ từ vựng hữu hạn.
Dùng vào việc gì
- Chọn quà cho đúng ý. Biết nghĩa thì chọn được món nói đúng điều muốn chúc — và tránh được món mang nghĩa ngược.
- Nhận ra hàng làm ẩu. Món sao chép hình mà không hiểu nghĩa hay ghép lộn xộn các mô típ không đi với nhau. Người làm nghề nhìn ra ngay.
- Kể chuyện cho khách. Với người bán hàng, đây là thứ khách rất thích nghe — và nó là câu chuyện thật, có gốc rõ ràng, không phải chuyện bịa ra để bán hàng.
Một lưu ý về sự khác nhau giữa các vùng
Vì đây là chuyện âm đọc, nên nó đổi theo phương ngữ. Một cặp đồng âm trong tiếng Quảng Đông có thể không đồng âm trong tiếng phổ thông, và ngược lại — chuyện quả quýt ở trên là ví dụ rõ nhất.
Chợ Lớn vốn có nhiều nhóm người Hoa nói các phương ngữ khác nhau, nên ở đây tồn tại song song nhiều lớp quy ước. Gặp một mô típ lạ mà không giải thích được bằng tiếng phổ thông, rất có thể nó đến từ một phương ngữ khác — và đó cũng là một cách đọc ra món đồ ấy thuộc dòng nào.
Màu đỏ: vì sao nó ở khắp nơi
Song song với chơi chữ là chuyện màu, và màu đỏ chiếm vị trí áp đảo trong trang trí ngày lễ. Nó không phải một quy ước đơn lẻ mà là nhiều lớp chồng lên nhau:
- Lớp tích truyện. Có những chuyện kể dân gian giải thích màu đỏ bằng việc xua đuổi điều dữ — mỗi vùng một bản, và như mọi chuyện kể, chúng là lời giải thích được gắn vào sau chứ chưa chắc là nguồn gốc.
- Lớp ngũ hành. Đỏ thuộc Hoả, gắn với sự sống động, với hướng nam, với mùa hè.
- Lớp thực dụng. Đây là lớp ít được nhắc nhất mà có lẽ mạnh nhất: đỏ là màu bắt mắt nhất từ xa trên nền phố và nền tường xám. Một tấm giấy đỏ nhìn thấy được từ cuối đường.
⚠️ Với người bán hàng, lớp thứ ba mới là lớp dùng được hằng ngày: đỏ hút mắt, nên nó hợp cho điểm nhấn — bảng khuyến mãi, chỗ muốn khách nhìn vào. Nhưng dùng đỏ cho toàn bộ mặt tiền thì mắt không còn chỗ nghỉ, và khi mọi thứ đều nổi bật thì không gì nổi bật cả.