Nhà nhiều thế hệ cùng làm tiệm: chia việc, chia chỗ, chia quyền
Ở khu buôn bán lâu đời, rất nhiều tiệm là tiệm nhà — ông bà, con cái và cháu cùng sống và cùng làm trong một căn.
Bài trước nói cách chia không gian giữa phần bán và phần ở. Bài này nói phần khó hơn: chia giữa các thế hệ.
Ba nhu cầu chồng nhau trong một căn nhà
- Người già cần yên, cần chỗ nghỉ gần, cần ít phải leo cầu thang.
- Người trong tuổi làm cần chỗ làm việc và cần lúc tách khỏi công việc.
- Trẻ nhỏ cần chỗ học yên tĩnh và chỗ chơi an toàn.
Trong nhà chỉ có phần trên tiệm để chia, nên phải ưu tiên rõ ràng chứ không thể chiều hết.
Chỗ cho trẻ: nên là ưu tiên đầu
Đây là nhóm ít tiếng nói nhất trong nhà nhưng chịu ảnh hưởng nhiều nhất.
- Một góc học cố định, dù nhỏ, tách khỏi luồng khách. Học ở bàn ăn giữa lúc bán hàng là rất khó.
- Đủ sáng — góc trong nhà ống thường tối, cần đèn bàn tử tế.
- Không để hàng tràn vào chỗ của trẻ, kể cả tạm. Chỗ này mất là khó lấy lại.
- An toàn — hàng nặng trên cao, kệ dễ đổ, người lạ ra vào đều là thứ phải để mắt.
Chỗ cho người lớn tuổi
Nhiều ông bà vẫn muốn ngồi quầy, và đó thường tốt cho cả hai phía — tiệm có người trông, người già có việc và có người trò chuyện.
- Ghế tựa tử tế ở quầy, không phải ghế nhựa thấp — ngồi cả ngày là chuyện lưng và gối.
- Chỗ nghỉ ở tầng thấp nếu leo cầu thang khó.
- Nhà vệ sinh gần chỗ ngồi thường ngày.
- Đủ sáng ở quầy — mắt kém mà thiếu sáng thì mệt và dễ nhầm tiền.
- Không giao việc nặng như bê hàng hay leo lấy đồ trên cao.
Chia việc theo sức và theo giờ
Cách chia thường thấy và tương đối hợp lý:
- Người lớn tuổi — trông quầy giờ vắng, tiếp khách quen, giữ nếp thờ cúng.
- Người trong tuổi làm — nhập hàng, tính toán, xử lý việc bên ngoài.
- Người trẻ trong nhà — phần liên quan tới điện thoại, giao hàng, khách nhắn tin.
Điểm quan trọng: phải có người chốt cuối cho mỗi loại việc. Nhà nhiều người mà không rõ ai quyết chuyện gì thì khách phải chờ, còn người trong nhà thì va nhau.
Tiền bạc: chỗ dễ vỡ nhất
Nói thẳng, vì đây là nguyên nhân của phần lớn mâu thuẫn trong tiệm nhà:
- Tách tiền tiệm và tiền nhà — dù chỉ bằng hai cái hộp hay hai tài khoản.
- Người làm trong tiệm nên có phần rõ ràng, kể cả là con cái trong nhà.
- Ghi chép đơn giản nhưng đều, và ai trong nhà cũng xem được.
- Nói trước về khoản lớn thay vì quyết rồi báo.
Điểm hai đáng nhấn với nhà có con cái phụ bán: rõ ràng không làm mất tình cảm, mập mờ mới làm.
Nếp thờ cúng khi nhiều thế hệ ở chung
Bàn thờ gia tiên và khám Thần Tài thường do người lớn tuổi giữ, và đó là nếp hợp lý.
Chỗ hay nảy chuyện là khi lớp sau muốn làm gọn hơn hoặc khác đi. Cách xử tốt nhất thường là để người lớn giữ nếp theo cách của họ khi họ còn muốn làm, lớp sau học dần chứ không sửa ngay.
Chuyển giao cho lớp sau
Việc mà nhiều tiệm nhà né nói tới cho tới khi muộn:
- Nói sớm và nói thật về việc ai muốn tiếp, ai không.
- Đừng ép — người tiếp tiệm mà không muốn thì tiệm cũng không sống lâu.
- Truyền lại mối bạn hàng — tài sản lớn nhất, và nó nằm trong đầu người lớn chứ không nằm trong sổ.
- Ghi lại những gì chỉ một người biết: nguồn hàng, giá gốc, khách nào hay mua gì.
Điểm cuối nên làm ngay từ khi mọi thứ còn bình thường, không đợi tới lúc cần.
Giờ giấc khi cả nhà cùng làm
Tiệm nhà rất dễ trôi thành làm suốt, vì không ai bấm giờ và chỗ làm cũng là chỗ ở. Vài ranh giới đáng đặt:
- Bữa cơm chung không bàn chuyện tiệm — một quy ước nhỏ mà nhiều nhà giữ được và thấy khác hẳn.
- Chia ca rõ ràng để người nào cũng có buổi không phải trực, kể cả người lớn tuổi.
- Ai nghỉ thì thật sự nghỉ — không gọi xuống hỏi han mấy phút một lần.
- Ngày đóng cửa trong tháng, ấn định trước và báo khách quen từ sớm.
Ba thế hệ trong một căn nhà thì việc riêng tư đã ít; giữ được mấy ranh giới về giờ giấc là cách rẻ nhất để mọi người dễ thở.