Ngày vía Thần Tài: tục này có từ bao giờ

Mùng 10 tháng Giêng, các tiệm vàng ở Sài Gòn xếp hàng dài từ sớm. Hình ảnh này quen tới mức nhiều người nghĩ đó là tục cổ truyền lâu đời. Thực ra nó là một tập tục có lịch sử ngắn hơn nhiều so với vẻ ngoài của nó.

Bài này nói về gốc tích của tục cúng vía Thần Tài, đường nó vào Việt Nam, và phần mà ít ai nhắc: chuyện mua vàng ngày này mới phổ biến gần đây.

Thần Tài trong tín ngưỡng: không phải một vị duy nhất

Điều đầu tiên gây ngạc nhiên cho nhiều người: Thần Tài không phải một nhân vật thống nhất. Trong tín ngưỡng dân gian Trung Hoa có nhiều vị được thờ làm thần tài, gắn với những nhân vật lịch sử và huyền thoại khác nhau, và các vùng thờ những vị khác nhau.

Khi tín ngưỡng này sang Việt Nam, nó lại trộn thêm với tín ngưỡng bản địa. Đó là lý do trên bàn thờ ở nhiều cửa tiệm Việt Nam, Thần Tài thường đi cặp với Ông Địa — một cặp không có trong tín ngưỡng gốc mà là đặc trưng của Việt Nam, nhất là ở miền Nam.

Ông Địa gắn với đất đai và sự no đủ trong tín ngưỡng Nam Bộ. Việc ghép hai vị lại phản ánh cách người Việt tiếp nhận rồi làm lại theo mình — chuyện rất thường khi một tín ngưỡng di chuyển.

Vì sao lại là mùng 10 tháng Giêng

Có mấy cách giải thích lưu truyền, và không cách nào có nguồn văn bản chắc chắn:

Một chuyện kể rằng Thần Tài vì say rượu mà rơi xuống trần, mất trí nhớ, đi lang thang, và tới ngày mùng 10 thì nhớ ra và bay về trời. Người ta lấy ngày đó làm ngày vía.

Cách giải thích khác gắn với việc chọn ngày mở hàng đầu năm — sau Tết, các tiệm bắt đầu buôn bán lại, và mùng 10 rơi vào khoảng thời gian đó.

Cần nói rõ: đây là chuyện kể dân gian, không phải ghi chép lịch sử. Chuyện kể kiểu này có chức năng giải thích một tập tục đã tồn tại, chứ không phải là nguyên nhân sinh ra nó. Nhiều tục lệ có ngày cụ thể trước, rồi câu chuyện giải thích được gắn vào sau.

Tục cúng vía và tục mua vàng là hai chuyện khác nhau

Đây là phần đáng chú ý nhất và thường bị gộp làm một.

Cúng vía Thần Tài — thắp hương, bày lễ ở bàn thờ Thần Tài Ông Địa trong tiệm — là tục có từ lâu trong cộng đồng buôn bán, đặc biệt ở khu vực người Hoa tại Chợ Lớn và các khu buôn bán miền Nam. Lễ vật truyền thống thường đơn giản: hoa quả, nước, đôi khi bộ tam sên.

Mua vàng ngày mùng 10 thì khác. Đây là hiện tượng mới hơn rất nhiều, phổ biến rộng trong vài chục năm gần đây, và gắn chặt với hoạt động quảng bá của ngành kinh doanh vàng. Nó lan từ các đô thị lớn ra, được truyền thông đẩy mạnh mỗi năm, và nay đã thành hình ảnh quen thuộc.

Việc phân biệt hai chuyện này không nhằm hạ thấp cái nào. Cúng vía là tập tục thật của cộng đồng buôn bán; mua vàng là một thói quen tiêu dùng hình thành sau. Chỉ là nên gọi đúng tên, vì gọi lẫn thì người ta dễ tin rằng không mua vàng là thiếu sót với một truyền thống lâu đời — trong khi không phải vậy.

Mấy điều thực tế nếu muốn mua vàng ngày này

Giá thường cao hơn ngày thường. Cầu dồn vào một ngày thì giá bán ra và chênh lệch mua vào bán ra đều nới rộng. Ai mua vàng để tích trữ thì mùng 10 gần như luôn là ngày đắt.

Chênh lệch mua vào bán ra là con số đáng nhìn nhất — nó cho biết bạn mất bao nhiêu nếu bán lại ngay. Ngày cao điểm con số này thường rộng hơn.

Vàng trang sức và vàng miếng khác nhau. Vàng trang sức tính thêm công chế tác, và khi bán lại thường bị trừ khoản đó. Mua trang sức để đeo thì hợp lý; mua để tích trữ thì cân nhắc.

Giữ hoá đơn và giấy kiểm định kèm theo. Bán lại ở nơi khác mà không có giấy tờ thì bị trừ giá.

An toàn khi xếp hàng. Chỗ đông người, mang theo tiền hoặc vàng — đây là thời điểm nên cẩn thận, và nhiều tiệm nay có dịch vụ đặt trước để tránh phải chờ.

Nếu chỉ muốn giữ tục cũ

Với người buôn bán muốn làm theo lệ mà không bị cuốn vào phần tiêu dùng:

Lau dọn bàn thờ Thần Tài Ông Địa trước ngày. Đây là việc được coi trọng trong tục lệ và cũng là việc thực tế — bàn thờ ở tiệm bám bụi nhanh.

Bày lễ theo lệ nhà mình. Mỗi nhà mỗi vùng một kiểu, không có bản chuẩn. Hoa quả, nước sạch, nhang là đủ với nhiều gia đình.

Mở hàng. Với nhiều tiệm thì ý nghĩa thật của ngày này là đánh dấu một năm buôn bán mới — và cái đó không cần mua gì cả.

An toàn hương khói. Bàn thờ Thần Tài đặt sát đất, thường gần cửa và gần hàng hoá. Đây là chỗ cần để ý: không để giấy, vải, vàng mã gần nhang đang cháy, và không thắp hương rồi rời tiệm.

Điều nên cảnh giác

Đây là dịp mà thị trường hoạt động mạnh nhất trong năm, và có mấy kiểu nói đáng nghe dè chừng:

"Năm nay không mua là cả năm không có lộc." Không có trong tập tục nào. Đây là câu bán hàng.

"Phải mua đủ bộ mới linh." Vòng xoáy bán thêm.

"Vàng ngày vía khác vàng ngày thường." Vàng là vàng, và tuổi vàng ghi trên sản phẩm là thứ quyết định giá trị.

Và một điều đáng nói với người buôn bán: ngày vía là dịp để cảm ơn một năm đã qua và mong một năm tới, không phải dịp để tiêu một khoản mình chưa tính trước. Mức chi nên vừa với khả năng — đó cũng chính là tinh thần của phần lớn tập tục Việt.

Tóm lại

Thần Tài không phải một vị thống nhất, và cặp Thần Tài – Ông Địa là đặc trưng Việt Nam chứ không có trong tín ngưỡng gốc. Chuyện kể về mùng 10 là chuyện dân gian giải thích một tục đã có, không phải ghi chép lịch sử. Quan trọng nhất: cúng vía là tục lâu đời của giới buôn bán, còn mua vàng ngày này là thói quen mới hơn nhiều và gắn với hoạt động quảng bá — biết phân biệt thì không ai làm mình thấy thiếu sót.